۵/۲۳/۱۳۹۵

برای "تهران"، شهر دود و کافه و عشق

زمینه :
تا به امروز هیچوقت فکر نمی‌کردم، تا این حد دلم برای این شهر بی‌ در و پیکر، شهر ترافیک و آلودگی هوا و آدم‌های باعجله، تنگ شود.! ولی دلم تنگ شده! دلم برای دیدن "همشهری داستان" روی دکه‌های خیابان انقلاب، وقتی هنوز ماه جدید شروع نشده، تنگ شده! دلم برای دیدن هر فیلمی که دلم می‌خواهد، بالافاصله بعد از اکران، تنگ شده! دلم برای اینکه تا خریدن کتاب مورد علاقه‌ام تنها مانع، فاصله تا خیابان انقلاب باشد، تنگ شده. دلم برای این شهر شلوغ، این شهر مریض، این شهری که نفس‌هایش به خس خس افتاده، تنگ شده. نمی‌دانم چرا، ولی تهران هیچوقت در ذهن من شکل و شمایل یک شهر مدرن و امروزی را نداشته. وقتی اسم تهران می‌آید، ذهنم ناخودآگاه می‌رود سمت "تهرانِ قدیم"، روزهای مشروطه، روزهای انقلاب، شاید زمانی در آینده، روزهای 88 هم به این تصویر اضافه شوند. هرچه هست، این شهر را با پاساژهای بزرگ و مغازه‌های پر زرق و برق نمیشناسم، در ذهنم اینگونه نیست! این شهر را با ولیعصر ِ تمام نشدنی‌اش می‌شناسم، برای پیاده‌روی! با خیابان انقلاب و کتابگردی! با پارک ملت و رویای اینکه روزی رمان عاشقانه‌ای را زیر سایه درختانش با صدای بلند برای کسی بخوانم، و برایم بخواند! این شهر را با حسرت محرومیت عمیقی که برای ما شهرستانی‌ها به بار آورده می‌شناسم، با چادرهایی که جلوی درب بیمارستان شریعتی برپا می‌شوند، مهم نیست زیر تیغ آفتاب باشد یا سوز سرما، این چادرها همیشه هستند، و بوی محرومیت و انتظار و رنج می‌پراکنند، به اصطلاح تهرانی‌ها، بوی "شهرستان"!

 این شهر را با خیابان "ادوارد براون" می‌شناسم، با این اسم‌های عجیب! خیابان "ایتالیا" ! با فانتزی دنیایی را تماشا کردن: ایتالیا، ایتالیا ... و این شهر، خود دنیایی است ... دلم برایش تنگ شده ...
۴/۲۲/۱۳۹۵

تفاوت از زمین تا آسمان است ...

زمینه :
این روزها روی یک مقاله درباره آموزش آب در مدارس استرالیا کار می کنم! راستش را بخواهید از اول تا آخرش حسرت است! ناخودآگاه آن‌ها را با خودمان مقایسه می‌کنم و تازه می‌فهمم روزهای مدرسه ما خاکستری بوده، مال آن‌ها رنگین کمانی! حرف "مرغ همسایه غاز است"، نیست! حرف آنهمه کلاس‌های هیجان انگیز و برنامه‌های متنوع است که ما به خوابمان هم نمی‌بینیم! از کلاس رقص و موسیقی و ورزش‌های هیجان‌انگیز گرفته تا کمپ و اردو و نمایشگاه‌های سالانه و برنامه‌های محیط‌زیستی! حتی لباس فرمشان هم شکیل و چشم‌نواز است، نه مثل لباس فرم‌های مدارس ما که وقتی دخترها را با آن پوشش می‌بینی اولین واژه‌ای که به ذهنت می‌آید "غمگین" است!

این‌ها که تازه ظواهر امر است! وقتی سری به سایت مدارس و نهادهای آموزشی می زنی، تازه متوجه می شوی که چقدر مسئولیت‌پذیری و پاسخ‌گویی مسئولان بالاست! انگار همه درحال انجام یک تلاش متحد برای بهبود وضعیت آموزشی و تربیت انسان‌هایی بهتر هستند. حرف از "شهروند جهانی" و "آموزش پایدار" است، آن هم برای بچه دبستانی. از خدا که پنهان نیست از شما چه پنهان شخصا اندازه یک ماده‌غول بودم وقتی با مفهوم این واژه‌ها آشنا شدم! وقتی یک بچه ابتدایی بودم، شب‌ها خواب مردن می‌دیدم و یکی از استرس‌های زندگیم موهایم بود که قرار است در جهنم از آن آویزانم کنند. در میان اینهمه دغدغه‌های شخصی، دیگر جایی برای فکر کردن به "شهروند جهانی" و "نجات کره زمین برای آیندگان" نبود! ما همینقدر که خودمان را از آنهمه استرس و دغدغه‌های شخصی نجات می‌دادیم، باید کلاهمان را هوا می‌کردیم!
۴/۱۹/۱۳۹۵

هیچ یک از آن ها باز نمی گردد

زمینه :
تمامی چند کتابی که از "آلبا دسس پدس" خوانده‌ام حاوی اشارات ظریف و منتقدانه‌ای به وضعیت فرهنگی و اجتماعی زنان بوده است. یکجورهایی به نظرم می‌آید که دسس‌پدس، مثل خود فرهنگ، به آرامی زیر پوستت می لغزد و سعی می‌کند بعضی چیزها را در درونت عوض کند. بسیار آرام، ظریف و حتی منصفانه! او از دنیای زنان سخن می‌راند بی‌آنکه هیاهو راه بیندازد، بی‌آنکه دشمنی خاصی با مردان داشته باشد. او در کتاب‌هایش از فرهنگ غلط سخن می‌راند. در این کتاب هم بارها به اینکه ازدواج دختران آن روزگار به اسارت شبیه است اشاره می‌کند، به اینکه همه زندگی دختران نباید در ازدواج خلاصه شود و یک دختر، بدون ازدواج کردن هم می‌تواند خوشحال و خوشبخت باشد. جالب اینکه این وضعیت زنان، قبل از آغاز جنگ جهانی دوم در اروپا، مطابقت عجیبی با شرایط امروز جامعه ما دارد. با فشاری که به دختران مجرد وارد می‌شود، با فرهنگی که ازدواج را برای دختران انتهای خوشبختی و یگانه دلیل خوشبخت بودن به حساب می‌آورد، در حالیکه همه می‌دانند اینچنین نیست، ولی کمتر کسی از آن به صراحت سخن می‌راند.

 از سوی دیگر، شرایط زندگی دختران در خوابگاه شبانه‌روزی، و محدودیت‌هایی که برای ورود و خروج آن‌ها اعمال می‌شود هم به شرایط امروزین خوابگاه‌های ما بسیار نزدیک است. جالب‌تر آنکه در طول داستان به خوبی درمی‌یابیم که این محدودیت‌ها هیچ یک از دختران را از مسیری که برای ادامه زندگی خود انتخاب می کند، بازنمی‌دارد، چه آن مسیر اخلاقی باشد، چه غیراخلاقی، درست مثل وضعیت امروزین خوابگاه‌های دخترانه در دانشگاه‌های ایران!

دسس‌پدس را به همین دلیل دوست دارم. داستان‌هایش در کنار کشش داستانی، دردهای فرهنگی و اجتماعی زنان را مطرح می‌کنند، رمان‌هایش را نباید تنها به دید رمان خواند، بلکه باید به عنوان انتقادی از وضعیت موجود و تلاشی برای تغییر آن مطالعه کرد.

در ابتدای کتاب، تعداد زیاد شخصیت‌ها ممکن است شما را سردرگم کند. ممکن است احساس کنید که کشش داستان آنقدر زیاد نیست که شما را به ادامه خواندن ترغیب کند، ولی راستش را بخواهید، این کتاب، درست مثل تجربه زندگی در خوابگاه، اولش ناآشنا و غریب است، به تدریج با آدم‌ها و شخصیت‌ها آشنا می‌شوید، آن‌ها را می‌شناسید و داستان زندگیشان برایتان جذاب می‌شود و در انتها با دلتنگی باید آن آدم‌ها را ترک کنید، چون هر آغازی پایانی دارد.
۴/۱۵/۱۳۹۵

اعتراف

زمینه :
آن وقت‌ها که در دانشگاه باهنر کرمان بودیم، مثل حالا که تهرانیم، فرت و فرت آدم‌های مشهور به دانشگاهمان نمی‌آمدند، جز حسن عباسی که سالی سه چهار بار می‌آمد کرمان، ما هم فقط بنرش را می‌دیدیم، بعدش راهمان را می‌کشیدیم و می‌رفتیم. راستش را بخواهید، خودمان هم دانشجویان باحالی نبودیم، خیلی وقت‌ها می‌رفتیم دانشگاه سر کلاس می‌نشستیم و بعدش عین کش تنبان که رهایش کنی، فرار می‌کردیم. یک هفته بعد می‌فهمیدیم که به! فلانی هم آمده بوده دانشگاه و ما محروم ماندیم از اینکه سه‌بعدی این آدم‌های معروف را از نزدیک ببینیم و مطمئن شویم که خارج از صفحه تلویزیون و روزنامه‌ها هم وجود دارند. راستش را بخواهید، همه‌اش هم تقصیر ما نبود، آن روزها دانشگاه‌ها هم خودشان حال و حوصله‌ای نداشتند. سال‌های بعد از 88 بود و خودتان می‌دانید چگونه بود. یکبار اما نمی‌دانم چطور شد که به‌موقع فهمیدیم "عباس کیارستمی" قرار است به دانشگاه ما بیاید، با همان عینک دودی. اگر فکر می‌کنید از خوشحالی با دممان گردو می‌شکستیم و از سر و کول هم بالا می‌رفتیم بلکه خودمان را توی تالار وحدت جا کنیم، سخت در اشتباهید! از این خبرها نبود. بعد از ظهر ملولی بود که حوصله‌یمان سر رفته بود، مانده بودیم چه کنیم و چه نکنیم، گفتیم برویم عباس کیارستمی را از نزدیک ببینیم، بلکه بعدها پزش را بدهیم که ایها الناس من از صندلی ردیف بیست و چهارم تالار وحدت، عباس کیارستمی را تماشا کردم، صدایش را با واسطه تنها یک میکروفون شنیدم و همان‌جا بود که تازه فهمیدم علاقه زیادی هم به عینکش دارد. آن‌وفت‌ها سلفی گرفتن مثل حالا مد نبود، وگرنه عکس افتخارآمیزی(!) هم از آن روزها در این برهه حساس برایتان رو می‌کردم!

 داستان را کش ندهم، آنموقع نمی‌دانستیم این آدم اینقدر بزرگ است که اگر یک روز بمیرد همه دنیا درباره‌اش خواهند نوشت. حتی نمی‌دانستیم این مرد یک روز نخل طلای کن را برده است. این‌ها که می‌گویم، افتخار نیست‌ها، اعتراف است! اعتراف به ناآگاهی از نوع شرم‌آورش! اما انصاف بدهید، شاید یگانه مقصرش ما نبودیم. دره‌ای که میان مردم و مسئولین این مملکت دهان گشوده هم مقصر است! کیارستمی خودش می‌گوید که 16 سال آخر را نمی‌توانسته در این مملکت فیلم بسازد. غم‌انگیز است ...
۴/۱۴/۱۳۹۵

دردی که جاری است ...

از آن‌هایی بود که صبح‌های سرد زمستان سر صف صبحگاه وقتی خودمان را توی شال و کلاهمان چپانده بودیم و از دهانمان بخار بلند می‌شد، حتی پالتو هم نمی پوشید، چه برسد به شال و کلاه! می‌گفت سردم نیست، ولی من که می دانستم داستان پالتو نپوشیدنش غم‌انگیز تر از این حرف هاست: داستان صورتی است که با سیلی سرخ نگه داشته بود.

 از آن صاف و ساده‌هایش بود، ولی احمق نبود. از آن‌ها که وقتی رفیقت می‌شوند، تا آخرش هستند، از آن‌ها که با غبطه نگاهت می‌کنند و تو در کنارشان احساس قهرمان بودن می‌کنی، هرچند وجدان بیدارت می‌داند که به جای حس قهرمان بودن، باید شرم کنی، مگر کسی بخاطر اینکه دختر پدرش است هم قهرمان می‌شود؟!

 از آن‌هایی بود که وقتی یکبار تلفنی خبر مرگ یکی از عزیزانم را بعد از چند سال برایش گفتم، به ثانیه نکشید که صدای هق هق گریه‌اش بلند شد و من مانده بودم اینهمه رفاقت را کجای قلبم جا بدهم که گم نشود. می فهمید؟! اینطور وقت‌ها آدم می‌ترسد که لیاقت اینهمه احساس صادقانه را نداشته باشد، می‌ترسد از دستش بدهد، می‌ترسد فراموشش کند؛ دستپاچه می‌شود، دلش می‌خواهد صندوقچه‌ای باشد فولادین که آنهمه احساس را درونش جا بدهد و درش را قفل بزند، هر وقت دلش گرفت، سراغ جعبه‌اش برود و آن را هرچه محکمتر به سینه‌اش بفشارد.

 امروز بعد از مدت‌ها دیدمش، حامله بود، هفت ماهه. حرفی نداشتیم به هم بگوییم، دنیایمان از هم دور بود، نه آنقدر دور که همدیگر را نفهمیم، ولی آنقدر دور که همدیگر را به حسرتی بی‌امید، در افکنیم، پس فداکارانه سکوت کردیم. اما یک چیز، یک حرف که مثل رودی از میان دنیایش جاری شد و به دنیای من آمد!

 نام بچه ات را انتخاب کرده ای؟ نه، دلش می خواهد خودش نام بچه‌اش را انتخاب کند، من هم چیزی نمی‌گویم، آخرش که می‌گویند بچه اوست، نام فامیلش که "ب" نمی‌شود مثل من، مثل او می‌شود، بگذار نام کوچکش را هم خودش انتخاب کند.

بالاخره نقطه مشترک پیدا شد: زن بودن! ما هر دو زن بودیم، در یک ساختار مردسالار.
۴/۱۰/۱۳۹۵

جعفر عظیم زاده

زمینه :
آدم ‌هایی هم هستند که رنج و تبعیض و بی‌عدالتی را با گوشت و پوست و استخوانشان لمس کرده‌اند، اما نتوانسته‌اند بگذرند. نتوانسته‌اند چشم فروبگذارند، آرامش خود را حفظ کنند و چون قطره‌ای از هزاران قطره با امواج خروشان رود همراهی کنند. دنیا برای این آدم‌ها جای خوبی نیست، زندگی به این آدم‌ها سخت می‌گیرد، و از قضا دنیا با وجود همین آدم‌هاست که جای بهتری خواهد شد، با وجود همین آدم‌هاست که زندگی هست، امید هست و ما مجبور نیستیم مثل آدم‌های مکانیکی، لای چرخ‌دنده‌های بی‌رحم زندگی، اموراتمان را بگذرانیم، بی آنکه امیدوار باشیم، روزی از این فشار طاقت‌فرسا کاسته خواهد شد. به اعتبار همین آد‌م‌هایی که علیه ساختارها خشم می‌گیرند، عصیان می‌کنند، از کنار بی‌عدالتی‌ها عبور نمی کنند، نمی‌گذارند و نمی‌گذرند، همین‌هایی که به زندان محکوم می‌شوند، 67 روز اعتصاب غذا می‌کنند و تا پای جان، در سنگر عدالت ایستادگی می‌کنند، من امید دارم که زندگی برای فرزندانم چه بسا با رنجی کمتر توأم خواهد بود. شرم می‌کنم از محافظه‌کاری خودم، از دستان خالی‌ام و از انسانی که اینچنین خود را فدای عدالت می‌کند.
۴/۰۸/۱۳۹۵

آخرین روز سال اول

روزی که برای اولین بار پایم را به درون این اتاق گذاشتم، با همه چیز غریبه بودم. شهر، مردم، خوابگاه، هم اتاقی‌ها همه برایم غریبه هایی بدون صورت و یک شکل بودند که گویی تنها بیگانه یشان منم. کم‌کم این صورت‌ها شکل پیدا کردند، خطوط تفاوت میان این چهره‌ها کم‌کم برایم پررنگ می‌شد. دیگر شبیه بیگانه‌ای نبودم که هیچ درکی از مختصات جغرافیایی‌اش ندارد. کم‌کم با مکان‌هایی از این شهر دوست شدم. در و دیوارها به تدریج به من لبخند می‌زدند و مرا از خودشان می‌دانستند. این اتاق متعلق به من شد و من اینجا را خانه دوم خودم دانستم. حاضر نبودم آن را به کسی بدهم و دلم نمی خواست جا‌به‌جا شوم. اینجا را دوست داشتم، هم اتاقی‌هایم را دوست داشتم. از آن برهه نفس‌گیر عادت کردن گذشتم و بالاخره رنگ‌های این شهر بر من هم پاشیده شد و توانستم نفس بکشم.

بیدار شدن تدریجی شهر هنگام طلوع آفتاب را از بالکن همین اتاق تماشا کردم. بالاخره توانستم در دوست داشتنی ترین ساعت روز، به هنگام طلوع، در جایی باشم که شهر زیر پایم باشد، خاموش شدن تدریجی چرا‌غ‌ها را تماشا کنم و بیش از هر نمازی خودم را به خدا نزدیک‌تر حس کنم و بیش از هر آیه‌ای ایمان بیاورم به زندگی پس از مرگ، و بیش از هر لحظه‌ای حسرت بخورم به اینکه چرا بال پرواز ندارم. همه اینکارها را از بالکن همین اتاق انجام دادم! شب‌های زیادی از همین بالکن به چراغ‌های شهر خیره شدم، منظره‌ای شگفت‌انگیز، بینهایت زیبا. با خودم فکر می‌کردم که آدم‌های زیر نور این چرا‌غ‌ها چه شکلی اند؟ به چه چیزهایی فکر می‌کنند؟ و آنوقت‌ها من دیگر بیگا‌نه‌ای نبودم که از مکانی بالاتر این شهر را تماشا می‌کند و غربت گلویش را چنگ می‌اندازد. من هم یکی از همان آدم‌ها بودم که بخت یاری‌ام کرده بود تا بتوانم از جایی بالاتر تماشایشان کنم.

دیشب را تا صبح در اتاقمان که حالا اتاق عریانی بیش نیست، بیدار ماندیم. فیلم دیدیم و آخرش هم از آنجا که همه وسایلمان را جمع کرده بودیم، روی زمین کنار هم خوابیدیم، خندیدیم، همدیگر را در آغوش کشیدیم و با هم حرف زدیم. "ف" می داند که من سخت ابراز محبت می کنم. با اینهمه چه کسی فکر می کرد یک روز کنار "ف" بخوابم، او را بغل کنم و بگویم "دلم برایت تنگ می‌شود." پیشرفت کرده‌ام، شاید چون دوستانی دارم که محبتشان را راحت ابراز می‌کنند. "ف" رفته و من در آخرین ساعات بودن در این اتاق، این کلمات را می‌نویسم.دلم می‌خواهد این‌ها را ثبت کنم. حال عجیبی دارم، اتاق آنقدر خالی است که صدای هم‌خوانی‌ام با آهنگ‌ها لابه‌لای دیوارها می‌پیچد و به خودم باز می‌گردد. من و پنجره‌ تنها موجودات زنده این اتاقیم: جایی که بخش‌هایی از وجودم را جا می‌گذارم.